X
تبلیغات
رایتل
چهارشنبه 8 آبان 1387 ساعت 13:30

در ایران مرکزی، ویژگیهای سنگی و زیستی ردیفهای ائوسن تفاوت آشکار دارند که نشانگر شرایط جغرافیای دیرینه متفاوت در گسترة ایران مرکزیاست. در یک نگاه کلی، در مقایسه با زمان پالئوسن، دریای ائوسن گسترش و ژرفای بیشتر داشته و ناپیوستگیها و ناهمسازیهای چینهای، به ویژه فراوانی تکاپوهای آتشفشانی وابسته به رویداد آلپ میانی، نشانگر ناآرامیهای زمینساختی چیره بر حوضههای رسوبی ائوسن ایران مرکزی است که از میان آنها، ناآرامیهای ائوسن میانی از همه شاخصتر است. باید گفت که این رویداد، در همه جا همزمان نبوده و اثر یکسان نداشتهاند. بررسی ناحیهای سنگهای ائوسن در زیر پهنههای کمان ماگمایی ارومیه – بزمان، شمال باختر ایران مرکزی، پهنة لوت، زون سنندج – سیرجان، و کوههای خاور ایران، میتواند بیانگر ویژگیهای عمومی این سنگها (ائوسن) باشد.

در شمال باختری ایران مرکزی، برونزدهای ائوسن با اندک تغییر، ویژگیهایی نزدیک به ائوسن البرز دارند به گونــهای که گاه واژههای فجن، زیارت و کرج، همچنان در این نواحی کاربرد دارد برای نمونه در ناحیـة «ماکو» سنگهای ائوسن دو رخسارة متفاوت دارند. در برونزدهای آمیزههای رنگین این ناحیه، سنگهای آهکی به سن پالئوسن تا ائوسن میانی وجود داردکه به ویژه در سیهچشمه برونزد دارند. ولی در باختر و شمال کلیسا کندی، سنگهای ائوسن از نوع فلیشاست که در پایة آن، کنگلومرایی با عناصری از آمیزة رنگین وجود دارد. نومولیت و دیگر روزنهداران از سنگوارههای شاخص فلیشها هستند.

»در ناحیة تکاب»، سنگهای ائوسن با کنگلومرا آغاز میشود و با توفهای سبز، سنگآهک ماسهای، گدازههای آندزیتی و مارن ماسهدار ادامه مییابد. در خاور تکاب، ردیفهای ائوسن سنگآهکهای توفی نومولیتدار به سن لوتهسین، به ضخامت 3000 متر است که در پایة آن، واحد کنگلومرای سُرخرنگ وجود دارد.

»در منطقة زنجان»، کنگلومرای قاعدة ائوسن، لایههایی از ماسهسنگ توفی ارغوانی دارد که به سوی بالا، ابتدا به ماسهسنگ و سرانجام به سنگآهک دولومیتی و توف سبز میرسد. در اینجا، افزون بر کنگلومرای قاعده ولایههای سنگآهک روی آن که مانند سازندهای فجن و زیارتاست، حجم بزرگی از سنگهای ائوسن از نوع توف سبز و سنگهای آذرین هستند که به سازند کرج شباهت دارند.

»در منطقة همدان»، لایههای کنگلومرایی (مشابه فجن) و آهکهای تخریبی نومولیتدار (مشابه زیارت) ائوسن به طور پیشرونده لایههای قدیمیتر را میپوشاند که قسمت بالای آن به لایههای آذرین بیرونی میرسد.

»در منطقة تفرش»، به عنوان بخشی از کمان ماگمایی ارومیه – بزمان، سنگهای ائوسن، رسوبی – آتشفشانی است که با کنگلومرا شروع و به انواع گدازههای آتشفشانی تبدیل میشود و سپس با انواع توفها، ماسهسنگها، مارن و سنگآهک ادامه مییابد. در اینجا سنگهای ائوسن به 6 واحد (از E1 تا E6) تقسیم شدهاند که 8 افق نومولیتی دارند.

در «جنوب باختری کرمان»، سنگهای ائوسنبه طور عمده خاستگاه آتشفشانی دارند که نشانگر نهشت زیاد مواد آتشفشانی و ستبر شدن سریع لایهها در فاصلة زمانی کوتاه است. چهار واحد سنگی غیر رسمی به نامهای «مجموعة رسوبی ائوسن زیرین»، «مجموعة آتشفشانی بَحــر آسمان»، «مجموعة رسوبی ائوسن میانی»، «کمپلکس رازک» و «مجموعة آذرین هزار» معرف سنگهای ائوسن جنوب باختری کرمان هستند.

»مجموعة رسوبی ائوسن زیرین» ضمن داشتن رخسارة فلیش گونه، به طور عمده شامل میکروکنگلومرا، میکروکلسیرودیت، گریواک فلدسپاتدار، کالک آرنیت، بیوکالک آرنیت، سیلتسنگ، مارن ماسهدار و میکریت است. سنگوارههای Glomalveolina cf. subtilis، Assilina sp.، Globigerina sp.، Operculina sp. و در بخش بالایی این مجموعه، نشانگر ائوسن پیشین است. «مجموعة آتشفشانی بحر آسمان» با حدود 7 هزار متر ضخامت، نشانگر تکاپوهای آتشفشانی ائوسن زیرین است که با سنگهای آذرین و آذرآواری با ترکیب اسیدی آغاز ردیفهای آذرآواری، آندزیت – بازالتی ادامه مییابد. این مجموعة آتشفشانی در نوبتهای جداگانه شکل گرفته که در فاصلة زمانی بین آنها، مقداری رسوب دریایی نهشته شدهاند. از ردیفهای رسوبی مجموعة بحر آسمان، سنگوارههایی مانند(Globorotalia cf. (RENZI)، Globorotia cf. (LEHNERI و( Calyptraphorous cf. (JACKSON به سن ائوسن پیشین گزارش شده است. «مجموعة رسوبات ائوسن میانی» پس از یک نبود رسوبی همراه با چینخوردگی ملایم، نهشته شدهاند این مجموعه، سنگشناختی ثابتی ندارد. در باریکة سبزواران – دهج، مجموعة رسوبی ائوسن میانی با حدود 3 متر ماسهسنگ کوارتزدار آغاز و با توف آندزیتی و یک واحد توربیدیت ادامه مییابد. بخش بالایی ردیفهای توفی این مجموعه حاوی سنگآهکهای زرد با سنگوارههای ائوسن میانی و شاید هم ائوسن بالایی است. در باریکة ساردوییه – اسفندقه، کمپلکس رسوبی ائوسن میانی شامل نهشتههای آواری قارهای با پوششی از سنگهای آذرآواری و یا سنگآهک حاوی سنگوارههای لوتهسین بالایی تا پریابونین پیشین است. در حاشیة شمال باختری دشت جیرفت، این کمپلکس بیشتر رخسارة توربیدایت دارد.

»کمپلکس رازک» شامل سنگهای آذرین بازی و اسیدی است که در بیشتر نقاط کرمان، به سه زیر واحد با سنگشناسی متفاوت تقسیم میشود. بخش زیرین آن بیشتر سنگهای بازی، بخش میانی سنگهای اسیدی و بخش بالایی ترکیب بازی دارد. ولی، در مناطقی مانند انار و شهربابک، بخش اسیدی میانی وجود ندارد. در هر سه بخش مجموعة رازک، همراهانی از سنگهای رسوبی با فسیلهایی ماننـــد Nummulites guerrads، N. Striatus، Globorotalia sp.، cf. lepidacyclina sp. ، Lithothamnium sp. و وجود دارد که به بالاترین بخش از لوتهسین و پایینترین بخش پریابونین تعلق دارند. «کمپکس هزار» بالاترین مجموعه از سنگهای آذرین ائوسن ناحیة کرمان است که از تناوبهای ناهمگن از جنس ماسهسنگ توفی، کنگلومرا، توف، تراکی آندزیت، تراکی بازالت، ایگنیمبریت، لایههای نـازک سنگآهک، آگلومرا و غیـــره تشکیل شده است. Nummulites aturicus، N. cf. anomala، Discocyclina sp. و بخشی از سنگوارههای کمپلکس هزار و معرف پایینترین بخش از آشکوب پریابونینهستند.

»در فرونشست اردکان - یزد»، در حوالی خرانق، سنگهای ائوسن به داشتن سنگ نمک فراوان شاخصاست. به گزارش هوبر (1955)، این نمکها بر روی کنگلومرای پالئوسن (کنگلومرای کرمان) و در زیر سنگآهکهای نازکلایه نومولیتدار قرار دارند و لذا، سن ائوسن آنها حتمی است. در حال حاضر نمکهای ائوسن به صورت 8 گنبد نمکی برونزد دارند که در سنگهای ترشیری جوانتر از ائوسن تزریق شدهاند.نهشتههای نمکی ائوسن ایران مرکزی، محدود به فرونشست اردکان – یزد نیست. در کویر بزرگ هم، سنگ نمکهای خالص و روشن رنگی به سن ائوسن وجود دارد که در هستة گنبدهای نمکی بزرگ به سطح زمین رسیدهاند. ولی سه تفاوت عمده بین این دو نمک وجود دارد. نخست، در منطقة خرانق، نمک به سن ائوسن میانی ولی در کویر بزرگ به سن ائوسن بالایی است. دوم، نمکهای ائوسن کویر بزرگ درونگیرهای آذرین ندارد. سوم، گنبدهای کویر، حاوی مقدار بیشتری ژیپس و انیدریتاست.

در زون «سنندج - سیرجان»، چنین تصور میشود که به لحاظ عملکرد رخداد لارامید سنگهای ترشیری وجود ندارد ولی، در میانکوه سُنقُر، نهشتههای ائوسن با دگرشیبی بر روی گدازهها و مرمرهای ژوراسیک و در زیر سنگآهکهای الیگوسن – میوسن (سازند قم) قرار دارند (برو، 1970). در اینجا، ردیفهای ائوسن، شامل کنگلومرا در زیر، مارنهای خاکستری گلوبیژرینادار با افقهای آذرین در وسط و گدازة بازی (اسپلیت، بازالت، ) با میانلایههای مارنی در بالا است. به طرف شمال باختر، ردیفهای مارنی به تدریج از توفهای آذرین غنی میشوند به طوری که در بعضی نقاط، توفها یک واحد چهرهساز با چند صد متر ضخــامت هستند. Globigerina gr. Eocena، Globigerina gr. cerroazulensis Centralis سنگوارههای یافت شده در واحدهای مارنی هستند که سن ائوسن پیشین تا میانیرا نشان میدهند.

اگرچه رخنمونهای ائوسن پراکندهاند ولی به نظر میرسد که این سنگها در یک محیط نزدیک به دریای باز نهشته شدهاند. افزون بر ناحیة سُنقُر، در باختر – شمال باختری کامیاران، بر روی سنگآهکهای کوه بیستون (کوه شاهو) مجموعهای از سنگهای آتشفشانی، سنگآهک آلوئولیندار، سنگآهک سُرخ و فلیشهای ائوسن وجود دارد که تغییرات سنی آنها از پالئوسن تا ائوسن است. سنگآهک آلوئولیندار این مجموعه به سن پالئوسن میانی – ائوسن پیشین، معرف محیطهای نریتیکاست که در بالا به سنگآهکهای سُرخ گلوبوروتالیادار پلاژیک میرسد.یکی دیگر از نواحی زون سنندج – سیرجان که در آن سنگهای ترشیری گزارش شده، باختر سنندج است. در اینجا، فلیشهای گستردهای که در بعضی نقاط دارای سنگآهکهای نومولیتدار هستند با تغییرات سنی پالئوسن تا ائوسن زیرین گزارش شده است (زاهدی، 1985(.

در «بلوک لوت»، سنگهای ائوسن ویژگیهای نزدیک به البرز به ویژه ایران مرکزی دارند. بدینترتیب که در اینجا نیز ردیفهای رسوبی، گاه فلیش گونه، آغازگر ائوسناست ولی از ائوسن میانی، تکاپوهای آتشفشانی با خاستگاه گوناگون آغاز میشود که ممکن است تا ائوسن بالایی – الیگوسن برسد. نواحی زیر میتوانند معرف بخشی از سنگهای ائوسن لوت باشند.

در «منطقة قائن»، سه مجموعة رسوبی – آتشفشانی به سن پالئوسن – ائوسن گزارش شده است. مجموعة پایینی از نوع فلیش، آتشفشانی و رسوبات تخریبی غیردریایی به سن پالئوسن تا ائوسن پیشین (اپیرزین تا کوزین) است. مجموعة میانی، تناوبی از سنگهای رسوبی و آذرین غیردریایی به سن ائوسن میانیاند. مجموعة بالایی بیشتر نهشتههای کنگلومرایی به سن ائوسن پسین تا ابتدای الیگوسن است.

در «ناحیة دهسلم»، سنگهای ائوسن به شکل نوار پهن ولی گسسته از دهکده کودگانه تا جنوب باختری دهسلم برونزد دارند. در اینجا، سنگهای ائوسن با رخسارة توف و سنگهای آذرین در زیر و سنگآهک نومولیتدار، مارن و گدازههای داسیتی – آندزیتی در بالا است. به ظاهر این سنگهای آذرین به سوی بالا به انواع دیگری مانند ریولیت، آندزیت – بازالت، بازالت و توف به سن الیگوسن میرسند.

در «ناحیة بصیران»، سنگهای ائوسن بیشتر ترکیب آتشفشانی دارند که به ویژه در بخش باختری و جنوب بصیران تا سربیشه و نواحی جنوبیتر گسترش دارند. در این نواحی، سنگهای ائوسن از نوع سنگآهک ماسهای و ماسهسنگ است که با مجموعهای از توفهای متبلور شیشهای دانه ریز با ترکیب آندزیت پوشیده میشوند.

در «ناحیة چهارفرسخ»، نهشتههای شیلی و ماسهسنگی ائوسن، عدسیهای آهکی دارند که با ناپیوستگی بر روی سنگهای کرتاسه و در زیر نئوژن قرار دارند. چینخوردگی شدید و دگرگونی خفیف از ویژگی آنها است.

در «ناحیة بیرجند»، بخش زیرین ائوسن به رخسارة کنگلومرایی با میانلایههای مارنی، ماسهسنگ و سنگآهک نومولیتدار است. ائوسن میانی، مجموعهای از سنگآهک آلوئولینا و نومولیتدار، مارن است که پس از یک نبود رسوبی به کنگلومرا، سنگهای آذرآواری، مارن توفی، شیلهای مدادی و ماسهسنگ میرسد. بین ائوسن میانی و ائوسن بالایی الیگوسن ناپیوسته است. ائوسن بالا- الیگوسن شامل کنگلومرای قاعدهای، ماسهسنگ با میانلایههای آذرآواری، توف برش و بالاخره ایگنیمبریت، گدازه و توفهای اسیدی است.

 در «ناحیة سهچنگی» (غرب بیرجند)، مجموعة سنگهای پالئوژن شامل مارن توفی سُرخرنگ، ماسهسنگ و کنگلومرا در قاعده است. بر روی آنها یک مجموعة دیگر از کنگلومرا، گچ، توف گچدار، آذرآواری، ایگنیمبریت و داسیت حالت به تقریب افقی قرار دارد.

در «شمال جازموریان»، رخنمونهای پراکندة ائوسن با کنگلومرا و ماسهسنگ آغاز و با لایههای توف، مارن ماسهای، توف جوش خورده داسیتی، ماسهسنگ توفی، ایگنیمبریت ادامه مییابد و در تارک آن، داسیت صورتی تا سُرخرنگ قرار دارد. میانلایههای سنگآهک تخریبی نومولیتدار، با مارن و کنگلومرا، سن ائوسن پسین دارند.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo